Conrads sprong over het prikkeldraad
Peter Leibings beroemde foto ‘Sprung in die Freiheit’ laat zien hoe Conrad Schumann op 15 augustus 1961 op de hoek van de Bernauer Straße en de Ruppiner Straße in Berlijn over het prikkeldraad springt.
Conrad Schumann is negentien jaar als hij op dinsdag 15 augustus 1961 een beslissing neemt die de rest van zijn leven zou bepalen.
Drie dagen daarvoor, op zaterdag 12 augustus, is de Oost-Duitse Volkspolizist uit Saksen met zijn regiment vanuit Dresden naar Oost-Berlijn gedirigeerd. Men heeft zijn soldij met 30 Ostmark verhoogd, een soort toeslag voor een extra gevaarlijke missie. Wat hij precies moet doen, is dan nog niet helemaal duidelijk.
In de nacht die volgt, wordt de sectorgrens rondom alle westelijke sectoren van Berlijn hermetisch van Oost-Berlijn en de deelstaat Brandenburg afgesloten. Langs de bijna 160 kilometer lange grens rondom West-Berlijn wordt prikkeldraad uitgerold en Conrad krijgt de opdracht het samen met duizenden andere VoPo’s te bewaken. Zijn orders zijn om iedereen bij de grens tegen te houden en terug te sturen. Ook de mensen die zich op dat moment in het oosten van de stad bevinden terwijl ze er helemaal niet wonen of gewoonweg niet willen zijn.
Het is duidelijk: Walter Ulbricht en zijn SED-regering hebben er genoeg van dat hun land negen jaar nadat ze de Innerdeutsche Grenze tussen de DDR en de Bondsrepubliek Duitsland hebben gesloten, nog steeds leegloopt omdat het voor Oost-Duitsers al die tijd mogelijk bleef om in Berlijn de sectorgrens naar het kapitalistische deel van de stad over te steken en zo alsnog de benen te nemen. Sinds zondag 13 augustus 1961 is ook die sectorgrens een harde grens geworden. Iedereen in de DDR zit vanaf dat moment écht opgesloten in zijn eigen land.
De negentienjarige Schumann, inmiddels gestationeerd op de hoek van de Bernauer Straße en de Ruppiner Straße (waar de grens tussen de Sovjetsector en de Franse sector loopt), ziet twee dagen lang hoe zijn Genossen zonder pardon mensen aan Oost-Berlijnse zijde een halt toeroepen. Ook een klein meisje dat bij haar grootmoeder in Oost-Berlijn uit logeren is geweest en nu hoopt terug naar huis te gaan naar haar ouders in West-Berlijn. Onmenselijk en onjuist, oordeelt de politieman.
Conrad beseft dat wat voor iedereen in de DDR geldt, ook op hem van toepassing is. Iedere Oost-Duitser is vanaf nu een gevangene in zijn eigen land. Tegelijkertijd realiseert hij zich dat hij als politieman, gewapend en wel, hier aan de grens op ‘poleposition’ staat om weg te vluchten. Maar moet hij de sprong wagen? Durft hij zijn orders te ondermijnen? Moet hij alles en iedereen achterlaten? Zijn twijfel is opzichtig. Zó opzichtig dat het van zijn gelaat en houding is af te lezen. Hij ijsbeert wat rond, leunt tegen de gevel van een Mietkaserne, praat met mensen aan de andere kant van het prikkeldraad en fluistert enkelen wat toe. Aan de overkant van de straat weet men inmiddels dat er wat staat te gebeuren. Zo ook de gealarmeerde West-Berlijnse politie en de verzamelde pers die de nieuwe situatie op de Bernauer Straße al dagen gadeslaan.
In de namiddag van 15 augustus 1961 maakt Conrad een keuze. Nadat hij een laatste sigaret heeft gerookt, neemt hij op een ogenblik dat hij zelf had moeten bewaken een aanloop en springt over het prikkeldraad. Als zijn voeten de grond weer raken, snelt hij naar een politiebusje waarvan de deuren wagenwijd openstaan. Hij wordt direct afgevoerd. Foto- en videocamera’s leggen alles vast op beeld. Het moment heeft zich immers aangediend.
Conrad Schumann neemt een aanloop om over het prikkeldraad te springen. Foto: Politiehistorische collectie van de politiepresident van Berlijn
Na zijn sprong rent hij naar een politiebusje dat op de Bernauer Straße voor hem klaarstaat. Foto: Politiehistorische collectie van de politiepresident van Berlijn
Fotograaf Peter Leibing maakt Conrad ongewild een beroemdheid. Zijn foto waarop te zien is hoe Schumann boven de grond zweeft en tijdens zijn sprong zijn geweer als een daad van pacifisme van zich afwerpt, groeit uit tot een iconisch beeld. Het heeft enorme gevolgen. Waar men in het Westen spreekt van een moedige ‘Sprung in die Freiheit’ (ook de titel die de foto meekrijgt) wordt Schumann in de DDR juist afgeschilderd als landverrader. Een deserteur die naar de vijand is overgelopen. Een lafaard die zijn land te kijk en te kakken heeft gezet. Veel achtergebleven landgenoten, vrienden en familie nemen die lezing over. De lange arm van de staat zorgt ervoor dat Conrad ook in West-Duitsland de rest van zijn leven het gevoel houdt over zijn schouder te moeten kijken. Hij kampt met psychische problemen en raakt aan de drank. Na de val van de Muur, 28 jaar later, is hij banger dan ooit voor represailles van voormalige Stasileden.
Dat Conrad Schumann in 1998 zelfmoord pleegt, maakt duidelijk hoe ver de gevolgen van zijn keuze reikten en hoe zwaar de jaren na zijn vlucht voor hem moeten zijn geweest. Leibings foto bevroor één moment. We zien echter geen voorgeschiedenis. Evenmin de gevolgen ervan. De vrijheid waarvoor hij op 15 augustus 1961 koos, maakte de arme Conrad niet vrij van de angst, paranoia en misschien ook wel spijt en schuldgevoel die hij nog decennialang met zich mee heeft moeten dragen.
I.M. Conrad Schumann (28 maart 1942 - 20 juni 1998)
